Geluk versus aangeleerde hulpeloosheid

Geluk versus aangeleerde hulpeloosheid: inspiratie voor training en coaching

(algemeen welbevinden of een bevinden van geluk stimuleert betrokkenheid en prestaties)

1. Het leed is groot en de kosten zijn hoog, wat op zich al reden is voor beleidsmakers om hier serieus naar te kijken. De effectieve behandeling van patiënten die lijden onder depressie wordt door een groeiend aantal wetenschappers gezien als een nuttige eerste stap naar het duurzaam stimuleren van het algemeen welbevinden. Dat laatste levert per saldo namelijk de gunstigste uitkomsten op. Niet alleen sociaal, maar ook financieel gezien. Want een hoge mate van algemeen welbevinden leidt tot betere gezondheid, betere arbeidsprestaties, succesvoller functionerende sociale structuren en betere bestendigheid tegen crises en tegenslagen.

2. "Darwin leerde ons dat onze belangrijkste eigenschappen genetisch zijn bepaald. Marx leerde ons dat de verschillen in economische en maatschappelijke positie aanleiding hebben gegeven tot de eeuwige klassenstrijd. Schopenhauer leerde ons dat het beste dat we ooit zullen kunnen bereiken, bestaat uit het uitbannen van al het lijden". Deze Europese filosofische traditie die steeds terugwijst naar het verleden om het heden te duiden en de toekomst te beïnvloeden, heeft een ongelooflijke beperking in zich.

In de Positieve Psychologie wordt gesteld:

Wat ons de toekomst in trekt, wordt niet per se bepaald door wat we in het verleden hebben meegemaakt. Het belang van het verleden en van het heden wordt schromelijk overschat."

Klinisch psychologen (o.a. Seligman), die zich sinds tientallen jaren beziggehouden met het behandelen van patiënten met depressie, stellen:

Het eindresultaat van het elimineren van het lijden, is niet dat patiënten vanaf het moment dat zij genezen zijn opeens een rijk en vervuld leven hebben. Het eindresultaat van het elimineren van problemen, gebreken, beperkingen en lijden is nul. Ik zag volledig genezen patiënten die een leeg leven leken over te houden."

Deze bevinding inspireerde een aantal klinisch psychologen tot wetenschappelijke studie naar de psychologische aspecten die voor volstrekt gezonde mensen van wezenlijk belang zijn voor het ervaren van welbevinden.

Vanzelfsprekend is het van groot belang dat we ons bezighouden met het genezen van ziekten. Maar het is minstens zo belangrijk en de moeite waard om ons daarnaast ook serieus bezig te houden met zaken die voor gezonde mensen het leven meer dan de moeite waard maken."

Zij ontdekten dat één van de belangrijkste factoren, die van invloed zijn op het katalyseren van depressies, een gevoel van volstrekte hulpeloosheid betreft dat mensen ervaren wanneer zij er van overtuigd zijn dat niets dat zij doen enige invloed uitoefent op wat hen overkomt. Wanneer het niets uitmaakt wat men doet, omdat het toch geen enkele invloed heeft (of lijkt te hebben) op de toekomst, gooien de meeste mensen er vroeg of laat het bijltje er bij neer.

Het glas is half vol of half leeg

De oorzaak is gelegen in wezenlijke verschillen in de redeneertrant, zo constateerden klinisch psychologen na onderzoek. Pessimisten hebben de neiging om negatieve gebeurtenissen op zichzelf te betrekken ("dat mij dit overkomt, ligt aan mij"), de negatieve gebeurtenissen te veralgemeniseren ("als dit fout gaat, dan gaat alles fout"), en als blijvend te ervaren ("als het eenmaal fout gaat, blijft het fout gaan"). Optimisten daarentegen, redeneren precies omgekeerd.

Hoewel pessimisten over het algemeen realistischer zijn dan optimisten, bewijzen zij zichzelf een slechte dienst wanneer zij doorschieten in hun negatieve redeneertrant. Eénmaal doorgeschoten in hun redenering, overdrijven zij de (negatieve) invloed van hun eigen rol, de alomtegenwoordigheid of universaliteit van de negatieve aspecten, en de vermeende status van eeuwigdurend. Dat is een rampzalig leerproces, waardoor pessimisten in een negatieve spiraal kunnen geraken die leidt tot depressie.

Doorbreken negatieve denktrant door training

Het doorbreken van de negatieve denktrant lijkt voor pessimisten en depressieve patiënten een kunst op zich te zijn. Het doorbreken van pessimisme is echter een vaardigheid, die vrij eenvoudig is aan te leren. In essentie komt deze vaardigheid er op neer dat pessimisten in geval van tegenslagen en machteloosheid zeer kritisch het realistische gehalte van hun eigen gedachten onder de loep moeten nemen en ter discussie stellen. Zodra zij zich er van bewust zijn dat zij negatieve conclusies trekken over hun situatie, moeten zij zich afvragen: "Is het eigenlijk wel realistisch om te veronderstellen dat het aan mij ligt? Welke andere (externe) factoren zijn van invloed? Waarom kan wat in deze omstandigheden aan de orde is, niet als algemeen geldend worden aangenomen onder alle omstandigheden? Is het eigenlijk wel zo realistisch om te veronderstellen dat deze situatie werkelijk van blijvende aard is?" etc.

Met andere woorden: pessimisten moeten leren om actief in twijfel te trekken wat zij van nature geneigd zijn te denken in reactie op negatieve gebeurtenissen.

Het goede leven

Mild pessimisme en onplezierige emoties hebben overigens ook zeer nuttige functies. Zo heeft angst de functionele waarde dat het ons waarschuwt voor gevaar. Woede is een emotie die aangeeft dat een bepaalde persoonlijke norm is overschreden. Het totaal elimineren van onplezierige emoties zou dan ook zeer onverstandig zijn. Doorslaan in ongegrond extreem optimisme maakt mensen echter roekeloos, onoplettend, vatbaarder voor misleiding en minder geïnteresseerd in toekomstige consequenties van hun handelen. Het najagen van zoveel mogelijk persoonlijk genot of zelfs een permanente staat van geluksbeleving leidt uiteindelijk niet tot een duurzaam gevoel van welbevinden. Het plegen van inspanningen die leiden tot voldoening heeft een duurzamer effect dan de fysieke beleving van genot. "Het goede leven is niet: een leven zonder lijden. Maar het is ook niet: een leven dat uitsluitend bestaat uit plezier en behoeftebevrediging", stelt de Positieve Psychologie.

Onderzoekers zijn het er over eens dat het goede leven wordt gekenmerkt door een mix van dingen die per persoon en per situatie kunnen verschillen.

Karaktereigenschappen als routekaart naar geluk.

Zingeving

Vier eigenschappen, die het leven meer de moeite waard maken en waarvan wetenschappelijk kan worden vastgesteld dat die duurzaam bijdragen aan een gevoel van welbevinden. De wetenschappers die zich bezighouden met positieve psychologie identificeerden zes kernwaarden ("values") en vierentwintig gunstige karaktereigenschappen ("character strenghts") die kunnen worden gemeten en die door training verder kunnen worden ontwikkeld. De zes waarden zijn:

  • wijsheid en kennis
  • moed
  • medemenselijkheid
  • rechtvaardigheid
  • matiging/discipline
  • transcendentie/spiritualiteit.

De vierentwintig positieve karaktereigenschappen zijn onder deze kernwaarden te groeperen en omvatten onder andere: creativiteit, integriteit, vriendelijkheid, leiderschap, vergevingsgezindheid en gevoel voor humor.

De zoektocht naar wat het gevoel van welbevinden beïnvloedt door de grondleggers van de Positieve Psychologie heeft een set waarden en eigenschappen opgeleverd, die sterke overeenkomsten vertoont met de idealen die in de meeste wereldreligies worden nagestreefd. Dat is logisch, omdat juist in religieuze literatuur en mondelinge overdracht sterk de nadruk wordt gelegd op het ontwikkelen van specifiek positief te waarderen eigenschappen ("deugden"). Het gaat echter te ver om te concluderen dat een deugdzaam leven synoniem staat voor een goed leven. Er is een duidelijke overlap, maar de wetenschap van positieve psychologie is geen vervangende moraalleer en zeker geen nieuwe religieuze stroming. De hardcore wetenschappers zijn uitsluitend geïnteresseerd in meetbare en verifieerbare factoren die van invloed zijn op het welbevinden van individuen, van organisaties en van landen. Hun voorkeur gaat daarbij uit naar objectieve factoren die klinisch waarneembaar zijn en die kunnen worden gemeten met behulp van grootschalige en langdurige tests met inbegrip van controlegroepen die willekeurig placebo's voorgeschoteld krijgen ("random assigned placebo tests").

Positieve psychologie en welbevinden

De uitkomsten van de wetenschappelijke onderzoeken, die tot nu toe zijn gedaan op het terrein van positieve psychologie, hebben geresulteerd in de eerste generaties theorievorming, waarbij er vijf factoren zijn, die van wezenlijk belang zijn voor het beïnvloeden van het algemene gevoel van welbevinden. Hiervoor wordt het acroniem PERMA gehanteerd. Dit staat voor:

Positieve emoties, Engagement (verbondenheid en "flow"), Relaties, Meaning (zingeving), en Accomplishment (bekwaamheid/presteren).

Deze elementen vormen een dashboard aan de hand waarvan welbevinden op een betrouwbare manier kan worden gemeten. Hoe hoger de scores op alle dimensies, des te groter het gevoel van welbevinden.

PERMA is niet alleen een maatstaf waarmee welbevinden kan worden gemeten, maar ook een instrumentarium waarmee welbevinden effectief kan worden beïnvloed. De effecten van positieve emoties, engagement, goede relaties, zingeving en bekwaamheid zijn volgens hem zonder meer positief en nastrevenswaardig. Individuen, organisaties en zelfs landen zouden beter presteren, sneller herstellen, minder kosten maken en duurzamer succesvol zijn wanneer op deze dimensies wordt gestuurd.

Groeiende populariteit positieve psychologie

Na een enigszins sceptische ontvangst in de eerste jaren na de lancering van het fenomeen positieve psychologie, begint het fenomeen steeds meer aanhangers aan te krijgen. Deze opkomende populariteit wordt gesteund door de eerste successen, die zijn geboekt met projecten op scholen (in onder andere de Verenigde Staten, Australië en Duitsland), in bedrijven (met name bij verzekeringsmaatschappij Metropolitan Life in de Verenigde Staten) en bij het Amerikaanse leger. De Britse premier David Cameron heeft een programma gelanceerd, dat de effecten van politieke beleidsbesluiten moet gaan meten op het algemene gevoel van welbevinden in het Verenigd Koninkrijk. De Franse president Sarkozy heeft een commissie ingesteld met daarin onder meer vijf Nobelprijswinnaars om aan de hand van psycho-sociale criteria de stemming van het land te meten. Kortom, de basis voor positieve psychologie is gelegd en deze stroming in de wetenschap is een serieuze opmars aan het maken.

Aanbod

Op dit moment zijn er al meer dan vijftig universiteiten die zich bezighouden met onderzoek en/of onderwijs op het gebied van Positieve Psychologie. De meeste bevinden zich in de Verenigde Staten van Amerika, maar in Europa zijn inmiddels in Londen, Zürich en Berlijn programma's gestart. In Nederland zijn wel contacten gelegd in de wetenschappelijke wereld, maar hier worden nog geen onderwijsprogramma's aangeboden op het gebied van positieve psychologie.

De meeste onderzoeken en trainingsprogramma's richten zich op de praktische toepassing van positieve psychologie in het onderwijs, in het bedrijfsleven en in andere organisaties. WEB-organisatie ontwikkeling ziet positieve psychologie als een belangrijk middel om welzijnsbevinden en daarmee prestaties positief te beïnvloeden en heeft het dan ook geborgd in haar wijze van werken. Juist een praktische benadering lijkt de verdere opmars van positieve psychologie te stimuleren, waarbij de belangrijkste aanjagers zijn:

Positieve emoties, flow en zingeving

Op basis van onderzoek is de conclusie getrokken, dat voor een duurzaam gevoel van welbevinden nog twee andere factoren van belang zijn, nl.:

Positieve relaties en prestaties

Met deze mix, waarin ook relaties en prestaties een prominente plaats hebben gekregen, heeft het er alle schijn van, dat een cocktail is gevonden voor een nieuwe geluk-elixer, die effectief blijkt te zijn.

Nieuwste artikelen

Nieuwste titels

Willem de Kooning

Willem de Kooning / No title

FacebookTwitterGoogle BookmarksLinkedIn
AddThis Social Bookmark Button

Blog

Blog